criticism

Panitikan ng Pagsampalataya: Isang Paglitis/Pagtistis sa Wika’t Retorika ng Pananakop
ni Virgilio S. Almario

Unang dapat pagpakuan ng sipat ang pangalan ng unang limbag ng makatang Filipino: “Fernando Bagongbanta.” Isa itong pangalang binyagan at may tatak ng dalawang nagtagpong kultura sa panahon ng kolonyalismong Espanyol. Ang unang ngalan ay hiram at maaaring isinunod sa bantog na hari ng Espanya; ang apelyido’y katutubo at may pahiwatig na mapangahas.

Isa ba itong tunay na pangalan o isang sagisag-panulat?

Nalathala ang “Fernando Bagongbanta” kaugnay ng isang diumano’y romance sa bungad ng librong Memoria de la vida cristiana en lengua de tagala (Maynila, 1605) na sinulat ni Padre Francisco de San Jose.

Sa edisyong 1835 ng libro, lumitaw ito sa walang-bilang na pahina pagkaraan ng “Dedicatoria.” Si San Jose ang nagbinyag ng romance sa akdang binubuo ng 112 taludtod sa salit na Tagalog at Espanyol at napapangkat sa 11 saknong. Tinawag naman ni San Jose na isang “ladino” ang may-akda.

Hanggang ngayon, wala pang dagdag na impormasyon hinggil kay “Fernando Bagongbanta” ang mga saliksik. Naiwang kaisa-isang panuring para sa kanya at sa kanyang akda ang bigyag na “ladino” na ayon sa mga teksbuk sa panitikan ay isang makata o tulang bilingguwal. Sa mga kolonya ng mga Espanyol noon, tinatawag na “ladino” ang mga katutubong “Latinisado” o natuto ng wikang Espanyol, bagama’t isa rin itong pangngalan para sa isang “matalino’t tuso.”

Ang pangalan mismong “Fernando Bagongbanta” ay ladino. Sagisag-panulat ba ito, samakatwid, para ipanukala ang wika’t pamamaraan sa kanyang tula? Hindi kaya isang laro ito ni San Jose mismo at ang tula ay isinulat niya o ng isang kasabwat na Dominiko at kailangang kathain ang ladinong si “Fernando Bagongbanta” bilang balatkayo sa nangyaring pagpuri-sa-sarili sa loob ng aklat?

Ang huling tanong ay maaaring isudlong sa haka ni Bienvenido Lumbera na ang romanse ni “Fernando Bagongbanta” ay higit na dapat ituring na tulang Espanyol dahil higit na may kalidad ng pagkatula ang mga taludtod sa Espanyol kaysa mga taludtod sa Tagalog. May ulat na “Francisco Blancas de San Jose” ang buong pangalan ng may-aklat at matutuwa ang mga manghuhula kapag nasilip na kapwa nagsisimula sa “F” at “B” ang mga pangalan ng pari at ng ladino.

Ngunit bakit “Bagongbanta”? Isang “bagong banta” sa panulaang Tagalog? Sa paanong paraan?

Si Julian Cruz Balmaseda ang unang bumanggit noong 1938 nang may himig pasaring na noong bagong datal ang mga Espanyol, ang “ipinalalagay na pinakamagandang uri ng tulang tagalog ay ang magkahalong kastila’t tagalog, upang ipakilala na ang may-akda ay isang ‘ladino’ na nakababatid ng dalawang wika.”² Diumano’y unang pinasukan ng mga Espanyol ng salita nila ang mga katutubong sawikain at sinundan mismo ng Tagalog bilang pagpaparangalan sa kanilang kakayahan. Narito ang isang halimbawa ni Balmaseda ng gayong pagkikisa:

ang uika ng castellano
ay tantoin mong totoo:
pag ang bata,i, retobado
tumanda ma,i, tarantado

Mangangailangan ng higit na mahahabang salungguhit ang romanse ni Fernando Bagongbanta. Hindi ito pagbubudbod lamang ng salita o pariralang Espanyol sa taludtod. Manapa, bawat saknong ay tila tambalang tinig sa dalawang wika, tulad sa madalas sipiing unang taludturan:

Salamat nang ualang hanga
gracias se den sempiternas
sa nagpasilang nang tala
al que hizo salir la estrella
macapagpanao nang dilim
que destierre las tineblas
sa lahat na bayan natin
de toda esta nuestra tierra.

May pahiwatig ang unang malaking titik sa unang taludtod at ang bantas na tuldok sa huling taludtod na dapat itong basahin bilang iisang pangungusap. Ngunit isang bitag ito sapagkat kapag binasa, dalawa itong magkasalit na pangungusap. Maaaring basahin nang hiwalay ang mga taludtod na gansal sa tagalog:

Salamat nang ualang hanga
sa nagpasilang nang tala
macapagpanao nang dilim
sa lahat na bayan natin

at maaaring ituring na alingawngaw sa diwa ang mga taludtod na pares sa Espanyol:

gracias se den sempiternas
al que hizo salir la estrella:
que destierre las tineblas
de toda esta nuestra tierra.

Kapag iwinalay ang mga taludtod sa Tagalog, mapapansain sa unang saknong na may anyo itong nahahawig sa katutubong dalit — isang saknong na may apat na taludtod at may sukat na waluhan bawat taludtod. Magpapatuloy ang aapating taludtod sa ibang saknong maliban sa ikalima, na may tatlong taludtod, ikawalo, na may limang taludtod, ikasiyam, na may labing-isang taludtod, at ikalabing-isa, na may siyam na taludtod. Ang sukat na waluhan ay masisingitan ng siyam na taludtod na may tig-sisiyam na pantig at dalawang taludtod na may tig-pipitong pantig. Hindi na masama kung iisiping isang pari na bagong aral sa Tagalog ang maytula. Gayunman, sadyang kahina-hinala ang kahinaan ng tainga niya sa tugma. Halos aksidente ang sintunugan sa dulo ng ilang pareado at may mga pagkakataong tila pagbuo lamang ng pangungusap ang nasa isip ng maytula, gaya sa ikasampung saknong:

Si, galing aya nang palad
o grande, ventura, y buena
nang tauong nanasa nito
del que goza esta legenda:
mapopono ang caloloua
quedara su alma llena
nang cayamanan sa langit
de celestials riquezas

Parang hinalong calamay ang dulong tunog ng “palad,” “nito,” “caloloua,” at “langit” at lalong tumitingkad, sa kabilang banda, ang tila higit na pinaglimiang sintunugan sa mga katambal na linyang Espanyol.

Sinulat nga ba ito ng isang di-Tagalog?

Maaari namang sinulat ito ng isang Tagalog ngunit hindi makata. Samantala, ang mga taludtod sa Espanyol ay maaaring naisaayos ni San Jose kaya, wika nga ni Lumbera, at higit na matulain ang anyo.

Titigan pa natin ang mga taludtod sa Tagalog sa ibang saknong.

May layunin ang romanse ni Bagongbanta na magbigay-puri sa aklat ni San Jose. Anupa’t pagkatapos magpasalamat sa pagkalimbag ng Memorial na ikinumpara sa isang maningning na “tala” na pumawi sa “dilim” sunod-sunod na inihanay ni Bagongbanta ang iba pang talinghaga para idiin ang silbi ng libro sa mga babasa. Tinawag niya ang aklat na “sulat na lubhang mahal” sa ikalawang saknong at nagging simula ito ng litanya ng panawagan sa tinig ng panambitan hanggang sa ikawalong saknong. Narito ang ikatlo hanggang ikapitong mga saknong:

Ycao ang napoponong caban
Tu eres cual arca llena
Nang manga taloqueng mahal
De todas preciosas sedas
Ipagbubuting totoo
que en galanan ay hermosean
sa banal na caloloua
al alma que es justa, y Buena.

Ycao ang mahal na gamay
joya linda, rica, y bella,
macabuti sa Christiano
que al pecho Christiano arreas
sampon talicalang quinto
y de oro rica cadena
na di co din cacalaguin
que no te sufrire suelta.

Ycao ang sandatang matibay
tu eres arma fuerte, y cierta,
na aquing ipagbabaca
de que usare yo en la guerra
cun tinotocso nang diablo
cuando el mal diablo me tienta.

Ycao ang matigas na toncod
bordon de estrana firmeza
icalilicsing di ualas
ay dara gran ligereza

dito sa paglalacaran
mientras ando en esta tierra
hangan di maquita ang Dios
hasta que al mismo Dios vea.

Ycao ang oguit na matibay
eres timon que no quiebra
cahimat binabagyohan
aunque haya tempested recia
sa iyo aco nananalig
mi esperanza en ti esta puesta
sa aquing paglalagayan
en aquesta mi carrera.

Bilang tula, ang mga saknong na tio ang puso ng pagpuri sa aklat ni San Jose. Ito rin ang pinakamatulaing bahagi ng romanse. Makinis ang retorika at dumadaloy na tila isang walang patlang na batis ang buong pahayag. Nasaliksik ng pananalinghaga ang iba’t ibang hambingan sa panulaang-bayan upang itampok ang birtud ng libro: hitik sa diwang mataas ang uri (“napoponong caban” at “taloqueng mahal,” “mahal sa gamay” at “talicalang guinto”) at mahusay na patnubay sa buhay (“sandatang matibay,” “matigasna toncod,” at “oguitnamatibay”). Kung baga sa isang book review, isang pumpon ito ng pariralang nasa antas pasukdol. Hangang-hanga si Bagongbanta sa galling ng aklat ni San Jose.

Ito naman ang katwiran upang pagkatapos pagsalitaan ni Bagongbanta ang mga mambabasa, ang mga “capoua co Tagalog,” sa ikasiyam at ikasampung mga saknong. Sa bahaging ito, nagbago ang tinig ng panawagan mula sa panambitan tungo sa nangangaral na patalastas:

Ay capoua co Tagalog
o la gente de mi tierre
payiin ang catamaran
vaya fuera la pereza:
lalaqui man at babayi
los varones, y las hembras
at ang manga batang munti
y los niños edad tierna:
nag si pag-aral din nito
aprended aquesta letra
totoong di ualang liuag
muy poco trabaho cuesta:
bago,y, ang daming paquinabang
mucho es lo que se interesa
dudunong na di sapala
seremos hombres de ciencia
at maguiguing banal din
y de ajustada conciencia
na ualang pagcaibhan
que no haya ya differencia
nang Castila,t, nang Tagalog
del de España al de esta tierra

Si, galing aya nang palad
o granda ventura, y buena
nang taoung nanasa nito
del que goza esta legenda:
mapopono ang caloloua
quedara su alma llena
nang cayamanan sa langit
de celestials riquezas.

Inirerekomenda ni Bagongbanta sa kanyang mga kababayan na una’y igpawan ang iwing katamaran at magbasa upang pakinabangan ang libro ni San Jose. Kung baga sa gamut, parang isang mahiwagang panlunas ang libro sapagkat ikagagaling ng bata ma’t matanda at ng lalaki ma’t babae. Hindi lamang din ito isang aklat pangkaluluwa sapagkat nagdudulot din ng di-maulatang karunungan (“dunong” sa Tagalog ngunit may diin sa “ciencia” sa Espanyol) bukod sa isang hadgan upang maipantay ng mga Tagalog ang kanilang sarili sa mga Espanyol.

Sa dulo, parang baliw na muling dinalit ni Bagongbanta ang panambitan at pagsamba sa libo:

Aaquin aquinin cata
tu seas mi propia hacienda
sumaaquin aquin ca
siempre estes junto a mi cerca
cun acoy datnan nang lumbay
si me llegare tristeza
icao ang tantong pangaling
darme has consuelo de versa:
at cun may pagal at hirap
si bubiera cansancio, o pena
icao ang pagpapahingahan
en ti el corazon alienta
sasang anong paquinabang
los provechos son sin cuenta,
ang magmomola sa iyo
que de ti mi alma espera
gracias pati pa nang gloria
la gracia, y la gloria eterna.

Halos isigaw niya ang ganap na pagtitiwala ng sarili sa libro (“Aaquin aquinin cata/ sumaaquin aquin ca”) upang sumakanya ang lahat ng pakinabang mula dito (“gracias pati pa nang Gloria”).

Kailangang kathain si “Fernando Bagongbanta” o kaya’y kailangang ilimbag ang tulang “ladino” bilang bahagi ng paggigiit sa nagaganap na transplantasyon ng kulturang Kristiyano at Kanluranin sa lahat ng pook na sakop ng mga Espanyol sa kapuluan. Ang may-akda at ang akda ay maaaring basahin bilang sagisag sa pag-iral ng pananakop sa katawan at katauhan ng katutubo. Tingnan muli ang apelyidong “Bagongbanta.” Ngayon ang salitang “banta” ay karaniwang may kahulugang “babala” (malimit na panganib) at “sapantaha” o “suspetsa.” Sa matandang bokabularyo, mangangahulugan din itong “banghay,” “pakana,” “panlilinlang” kaya’t ang apelyido ay maaari nating basahin na isang talinghagang palayaw sa “malikhaing pakana” ng tekstong ladino.

Bago pa lumabas ang aklat ni San Jose, isang malaking bagabag sa panig ng Simbahan at mga misyonero ang pagbibigay ng “katwiran” at “katarungan” sa isinagawang pagsakop ng Espanya sa Pilipinas. Noong 1582, tumawag ng isang pagtitipon ng mga tagapayo si Obispo Domingo de Salazar sa Maynila upang harapin ang naturang suliranin at kardo de konsiyensiya. Dito idineklara ng Unang Sinodo ng Maynila ang hustipikasyon sa kolonyalismo sang-ayon sa etikang Kristiyano: Mapaiiral ang kapangyarihang Espanyol at mapasusunod ang mga katutubo sa loob ng layuning imulat ang mga tao sa Kristiyanismo. Ang ibig sabihin, ang pagtupad ng katutubo sa kanyang tungkulin bilang sakop ay dapat magmula sa kanyang boluntad na pagkilala sa biyaya ng gayong relasyon at hindi dahil sa takot at pang-aabuso. Ang pagbabayad ng buwis at serbisyo ng katutubo sa Hari at pamahalaang kolonyal at dapat nakaalinsunod sa mga aral ng Diyos.

Nakatimo sa pangalan at akda ni Fernando Bagongbanta ang “pangangatwirang” ito sa pananakop. Isa siyang halimbawa ng “binyagan” — ng katutubong nakakita ng “liwanag” bunga ng banal na gawain ng mga misyonero at inihahandog ang buong katauhan bilang kapalit ng kanyang nakamtan na biyaya.

Sa akda ni Bagongbanta nangangasiwa ang aklat ni San Jose bilang metonimiya sa buong makinarya ng pagsakop sa kapuluan. Nagsisilbi ang aklat na isang pagsasa-estetika sa naganap at nagaganap na pagsikil sa katutubong katawang panlipunan — ang teksto bilang “malikhaing pakana” at kublihan sa buong manyubrang pampulitika ng mananakop, mula sa rekonsentrasyon ng mga baranggay sa lilim ng Kampana hanggang sa sapilitang pagmimemorya ng katekismo. Taglay ng teksto ang alindog panretorika — na lalong tumitingkad sa pangyayaring isinulat sa wika ng katutubo — upang bumighani sa sakop na kamalayan, iwalay ito sa makamundong alalahanin (“kasalanan” sa wikang misyonero; “pagsusuwail” o “sedisyon” sa wikang gobyerno), at ganap na lamuyutin itong tumingin sa “pakinabang” at kagandahan lamang ng bagay-bagay sa loob ng kinalalagyang panahon at kairalan.

Bahagi rin ng buong manyubrang pampulitika ang pagtatanghal sa akda ni Bagongbanta bilang salamin ng isang ganap nang simuno. Sa halip na itanghal ang isang tauhang kalahok sa dula ng pananakop, ang simuno ng akda ni Bagongbanta ay isa nang sakop, isang bihag na kamalayan, kaya’t walang maibulalas kundi apirmasyon ng “grasya” at “gloria” sa kanyang kalagayan. Saanmang tunggalian, hindi interesado ang mananakop sa pagsisiyasat ng proseso ng pagsalungat; manapa, higit nitong niluluwalhati ang palakpak ng tagumpay at ang tinig ng pagsuko ng sinasakop.

Batbat ang wika ni Bagongbanta sa malalim na sugat ng pagkaduhagi. Bilang reaksiyong pampulitika, isinasadula ng kanyang 11 saknong ang iba’t ibang antas ng “kusang-loob” na pagtanggap sa pananakop. Pangunahin dito ang pagkilala ng simuno/sakop sa kalagayang kolonyal bilang isang mistikal na karanasan, tulad ng pagsilang ng “tala” sa laganap na “dilim” sa buong bayan, kaya’t walang kakayahan ni dahilan para mag-usisa sa motibong pampulitika at saligang kolonyalista ng kapangyarihang Espanyol. Nakapaloob ang lahat sa bias ng pagsampalataya — ang pagtanggap sa Awtoridad (“Diyos”) bilang simula at wakas — na malimit humangga sa pagpipikit ng mata sa kahit malalaking katiwaliang nangyayari sa ngalan at bunga ng pagsampalataya. Sinisilaw ng pagsampalataya ang binyagang kamulatan kaya’t halos di maaninag ang kaalinsabay at nasa likod na dahas ng dominasyon.

Bilang isang hibas (eufemismo) sa pananakop, nagtatatag ang pagsampalataya ng isang aparatong hirarkikal at may bisang mula itaas pababa sa pagsasalin ng kapangyarihan. Nasa taluktok ng orden ang isang bukal ng Kapangyarihang labas sa anumang paglilitis at pag-uusisa at nagsasalin ng poder na sumakop sa isang despotikong tagapamagitan, na sa kabilang banda’y nagpapalaganap ng kapangyarihan sa mga disipulo’t sakop.

Bukal ng Kapangyarihan

Tagapamagitan

Sakop

Sa loob ng sistemang piyudal at kolonyal na pinairal ng mga Espanyol sa Pilipinas, ang Simbahan ang sagisag ng tagumpay ng pagsampalataya bilang instrumento ng pagsupil sa kalooban ng mga katutubong sakop. Magkasukob ang Simbahan at Gobyerno bilang tagapamagitan — na may angkop na metonimiya sa kambal na lakas ng “krus at espada” — at may tadhanang “binyagan” ang buong lupain at ikalat ang Banal na tipan ng Diyos.

Kaakibat ng pagtatatag sa “banal na karapatang” sumakop ang pagwasak sa dinatnang sinaunang kodigo sa kapuluan. Naganap ito sa pamamagitan ng pagpapatanaw sa sarili ng katutubo bilang isang nilikhang nangangailangan ng “liwanag” at katubusan. Pinupulbos ng pananakop ang katauhan ng sakop, inaalisan ng dangal at maipagmamalaking kaakuhan, sa pamamagitan ng ulit-ulit na pagsilip at pagpapakirot sa anumang sugat o lamat ng kaakuhan dili kaya’y sa pamamagitan ng sapilitang pagpapatanggap sa isang hakang kaakuhan. Malinaw ito sa pag-amin ni Bagongbanta na pinaghaharian dati ng “dilim” ang “hahat na bayan natin.” Muli itong susungaw sa pangangaral sa mga kapwa Tagalog na “payiin ang catamaran” sa ikasiyam na sakong. Nagtutulong ang “dilim” at “kamangmangan,” isa pang mukha ng “katwiran” sa pananakop, kaya’t lumiliwayway ang pagsampalataya bilang isang malaking utang na loob na dapat ipagpasalamat at ang mga dayuhan bilang tagapagdala ng “dunong” (sibilisasyon).

Anupat’t mula sa pananaw ng bihag na kamalayan, ang pagsampalataya sa “bagong” kapangyarihan ay bumibighani bilang isang mapagpalayang karanasan. Maaaring isang tanikala ito ngunit isang “tanikalang ginto” kaya’t dapat ingatan sa halip na kalagin. Tatak ng talamak na hapdi ng pananakop ang pagkasupil pati ng mga lunggati. Nagiging pangunahing layunin, samakatwid, ng buhay ng katutubong sakop ang ganap na pagsampalataya, ang “kabanalan” ng sarili, upang makaigpaw ang sarili sa dating hamak na kalagayan ay maging kapantay ng mananakop (“na ualang pagcacaibhan/ nang Castila,t, nang Tagalog”). Sa halip managinip ng kalayaan, ipinapalit ng sikil ng lunggati ang layuning maging katulad ng mananakop (sa “dunong” — kasama na ang pagsasalita sa wikang Espanyol — at “kabanalan”), isang programang pang-edukasyon na nakapasan hanggang sa balikat ng Kilusang Propagandista nitong ika-19 siglo.

Sa larangang pangwika, mababanaag ang bihag na kamalayan sa paghuhunos ng kahulugan ng mga salita mula sa mga taal nitong gamit tungo sa isinasaling dalumat na Kristiyano’t Kanluranin. Nakatudling na rin sa wika ni Bagongbanta ang pumasok na mga angkat na salita, tulad ng “Christiano,” “Diablo,” “Padre,” “Castila,” “gracias,” at “gloria.” Maliit pa ang bilang ng naturang panghihiram ngunit mahihiwatigan ang bukas na kalooban ng wika upang tanggapin ang banyagang bokabularyong ito para sa mga konseptong Kristiyano — na higit na malilinang sa wika ng pasyon at sinakulo — ngunit higit na kakapal habang tinatamnan ng pananakop ng mga angkat na halaman at punongkahoy ang Paraisong kayumanggi at pinakikialaman pati pananamit at pagkain ng mga katutubo.

Ang pagkamkam at paghalay sa wika ng katutubo ay masisipat kahit sa pagkasangkapan ng mga talinghagang-bayan tungo sa layuning sumasampalataya ni Bagongbanta. Muling titigan ang imahen ng “caban,” “gamay,” “sandata,” “toncod,” at “oguit.” Sa loob ng aparato ng pagsampalataya, dumudulas ang mga ito at nabubulid ang pakahulugan tungo sa mga lunggating kristiyano. Halimbawa, ang “caban” ay hindi na isang karaniwang sisidlan ayon sa sinaunang gamit nito. Naghuhunos ito bilang isang sagradong bagay, tulad ng susunod na gamit dito sa isang litanya bilang “kaban ng Tipan, at kakatawan sa banal na Arka — ang lalagyan ng testamento ng Diyos. Anupa’t hindi rin mamahaling sutla (“talogueng mahal”) ang laman ng kaban, sapagkat Salita ng Diyos, kaya nakapagdudulot ng “ipinagbubuting totoo” ng kaluluwa.

Ganito rin ang transpormasyong “gamay” — isang matandang salita para sa alahas. Naglalaro ang talinghaga mula sa lumang lunggating material tungo sa “tunay” na layunin at lunggating espiritwal. Lilinaw ang subersiyon kapag inisip na asetiko ang dulong lunggati ng pagsampalataya — ang pagdudulot ng aliw na dinalisay sa aliw ng katawang-lupa. Binibighani, samakatwid, ng akda ang katutubong kamalayan tungo sa “aliw” na higit kaysa alinmang aliw na alam nito sa buhay kaalinsabay ng pagtatanggal ng luma’t material ng kabuluhan ng “caban,” “gamay” at “taloque.”

Samantala, ang “sandata” ay isang daglat sa kapangyarihan ng pagsampalataya. Titigan muli ang anyo ng “krus at espada” bilang kambal na hugis at instrumento ng pananakop. Kung lilimiim ang nangyaring mga digma sa kasaysayan sa ngalan ng relihiyon, angkop ang krus bilang hibat sa inililingid nitong dahas at lagim ng pananakop. Sa kabilang dako, ipinatatanaw sa akda ang krus bilang isang sandatang higit na mabisa kaysa anumang sandatang alam ng katutubo sapagkat ito lamang ang maaaring ilaban sa tukso ng demonyo.

Dapat alalahanin ang tunglod ni Moises sa muling pagbasa sa “matigas na toncod.” Ang totoo, nakapaloob mismo sa ikaanim na saknong ang buong episodyo ng pagsalunga ni Moises sa bundok upang makaharap ang Diyos. Mababanaag naman ang Delubyo sa Bibliya sa saknong hinggil sa “oguit na matibay” bilang sagisag sa sasakyan at pananalig ni Noe sa gitna ng bagyo at lintik — isang sitwasyon na umuungkat din sa naunang paglalarawan ng karimlan sa buong bayan. Kahit ang “tala” sa unang saknong ay dapat din ngayong iugnay sa mahimalang senyas ng pagsilang ng Manunubos sa Bethlehem.

Hindi rin dapat kaligtaan ang naganap na pagkamkam sa mga katutubong salita upang pagsidlan ng “Kristiyanong kabuluhan. Ang totoo, sa ngayo’y hindi na magagamit ang mga salitang “banal,” “kaluluwa,” “biyaya,” at “bait” nang hindi sumasangguni sa kodigong Kristiyano. Ang “pakinabang” ay nagkaroon ng ikalawang kahulugan bilang komunyon sa ritwal ng Misa gayundin ang “langit” na naging lunan at paraiso para sa mga anghel at santo. Sa naganap na naturalisasyon ng mga konseptong Kristiyano, nagsanga at yumaman ang pakahulugan sa katutubong salita ngunit halos ibilanggo sa tinanggap na “liwanag,” katulad ng naganap na pagsakop sa katawan at katauhan ng binyagang katutubo.

Sa loob ng aklat ni San Jose ay nalimbag din ang isang tula (nasa mp. 451-452 ng edisyong 1935) na sinulat diumano ng isang di-kilalang Tagalog (una persona tagala). Binubuo ang tula ng limang saknong at bawat saknong ay may anim na taludtod na may sukat na pipituhin at tugmang isahan. Narito ang tula:

May bagyo ma,t, may rilim
ang ola,y, titiguisin
aco,y, magpipilit din:
aquing paglalacabayin
toloyin cong hanapin
Dios na ama namin.

Cun di man magupiling
tocsong mabaomabaoin,
aco,y, mangangahas din:
itong libro,y, basahin,
at dito co hahangoin
aquing sasandatahin.

Cun dati mang nabulag
aco,y, pasasalamat,
na ito ang liuanag
Dios ang nagpahayag
sa Padreng nagsiualat
nitong mabuting sulat.

Naguiua ma,t, nabagbag
daloyong matataas,
aco,y, magsusumicad
babagohin ang lacas;
dito rin hahaguilap
timbulang icaligtas.

Cun lompo na,t, cun pilay
anong di icahacbang
naito ang aacay
magtuturo nang daan:
toncod ay inilaan
sucat pagcatibayan.

Tulad ng akda ni Bagongbanta, ang tulang ito ng isang di-kilalang Tagalog (isang makatang-bayan?) ay isinulat at inilimbag para magbigay-puri sa aklat ni San Jose. Maraming sabang ng pagkakatulad ang dalawang tula sa tayutay, tinig, himig, at maging sa kinasangkapang talinghagang-bayan. Ngunit kapag idinikit pa ang akda ni Bagongbanta sa “May bagyo ma’t may rilim” (nakagawian na ngayong itawag sa tula), halimbawa’y sa una hanggang ikawalong saknong ni Bagongbanta, uusling parang mahabang kamison kaysa laylayan ng saya ang mga sangkap na di-kanais-nais na pagkatula ng taludturan ni Bagongbanta. Bukod sa makinis na tugma’t sukat, na mahigpit na hihingi noon pa sa kahit na panulaang-bayan ng mga Tagalog, higit na dramatiko’t malinis ang salansan ng mga saknong sa huling tula.

Unang titigan ang paggamit ng pasakaling “kung” (“Cun”) at “ma’t” sa bawat pangungusap ng ikalawang tula. Hindi lamang ito isang kasangkapang panggramatika’t panretorika upang bigkisin ang buong limang saknong. May bias rin itong magpaliwanag sa lohika’t daloy ng mga pangungusap at nakatutukoy sa mga particular na sitwasyon pinaggagamitan ng hambingan.

Sa ganito, higit na malinaw ang panukalang hambingan para sa silbi ng libro ni San Jose. Ikinumpara ang pagbasa sa aklat sa isang paglalakbay sa gitna ng mga panganib — may bagyo’t may dilim, nagkalat ang tukso, madaluyong ang alon — kaya’t kailangan ang aklat bilang “sandata,” “liwanag,” “timbulan,” at “tungkod.” Sabi nga sa isang akdang panrelihiyon, at mula sa Bibliya: “maliuag cang mapasoc sa langit, at marali pa ang anuang sa butas ng kayayom” (na ang ibig sabihin, mahirap makapasok sa langit at madali pa ang pagpasok ng kalabaw sa butas ng karayom).

Kapwa malakas at madamdamin ang tinig ng dalawang papuri kay San Jose ngunit higit na lohikal at mapaglimi ang sa di-kilalang makatang Tagalog. Itinuituro mismo ng katwiran at sisteng katutubo sa panulaang-bayan ang gayong disiplina.

Maitatanong: Bakit kaya isinaksak sa gitna ng aklat ang “May bagyo ma’t may rilim” samantalang pambungad ang “Salamat nang walang hangga?” Hindi kaya isang imitasyon lamang ng: “May bagyo ma’t may rilim” ang akda ni Bagongbanta na dinagdagan ang tindi ng madamdaming papuri bukod sa bilang ng taludtod at saling Espanyol para higit na tumangos ang ilong ni San Jose? Bahagi kaya ito ng mahihinalang sabwatan upang higit na itampok ang tulang “ladino?”

Kapag sinipat pa ang “May bagyo ma’t may rilim” masisilip sa estratehiya ng pasakaling retorika ang pailalim na pagsalungat ng saloobing katutubo sa nagaganap na aparato ng pananakop. Tumitibok sa taludturan ang higit na praktika na pagtuturing sa silbi ng sinulat ni San Jose, iniuugnay pilit sa mga tiyakang suliranin at karanasan sa buhay, kaya’t nasusubhan ang eksaheradong pananalig at “pakinabang” na binigkas ni Bagongbanta sa kanyang ikasiyam na saknong. May iwing resistensiya ang di-kilala o di-ipakilalang (?) makata sa maalindog na “liwanag” ng pagsampalataya at mula sa pananaw ni San Jose, isang dahilan para hindi ito isamang pambungad sa piling ni Bagongbanta. Anu’t anuman, ang naging pagganap ng ladino at ng makatang-bayan bilang mga tagasambit ng pagsampalataya o mga simunong sakop ay magpapabanaag sa atin ngayon sa iba’t ibang tindi o antas ng bias ng pananakop sa mga katutubo. Ang naging lunan ng mga tula sa loob ng aklat ay maaaring basahing sagisag sa balorasyon ng mga akda sang-ayon sa panukatan ng mananakop.

Kapag binalikan ang tinig sa akda ni Bagongbanta, mauulinigan ang kirot at hapdi sa bihag na kamalayan.

Sa loob ng aparato ng pagsampalataya, ang tinig ay nagmumula sa saray na pang-ibaba at sakop. Gayunman, masigasig itong ibukod ang sarili bilang isang natatanging sakop, bilang “binyagan” at tumanggap ng “liwanag” na dapat ihiwalay sa nakararaming di-binyagan at nasa “dilim.” Gumagawa samakatwid ito ng bagong saray sa pagitan ng tagapamagitan (mga dayuhang pari at pinuno ng gobyerno) at ng mga sakop (“mga capoua Tagalog”) at may uring deboto at disipulo, isang pribilehiyadong tinig na maaaring tagapagpauna ng mga lunggati at posisyon ng maginoo’t principales sa lipunang kolonyal noon sa Pilipinas.

Malakas ang simbuyo ng tinig na gayahin ang himig at anyo ng tagapamagitan. Maaaring ito’y mataginting, tulad ng tinig sa pulpito, at nagpapanukala ng pagkilala sa natamo nang pakinabang ng sarili sa “dilang magandang aral.” Taglay ng tinig ang parikala sa sariling katayuan. Mataginting ito ngunit hungkag na gaya ng batingaw; matapat ngunit puro alingawngaw ng hinuhuwad at orihinal na tinig. Hindi nito mabubura ang gawang at pagkakaiba ng dayuhang tagapamagitan (ang misyonero/prayle) at ng simunong sakop. Gaya ng pangyayaring, sa kasaysayan, hanggang noong 1841 ay itinuring pang rebelde at binitay ang katutubong si Apolinario de la Cruz dahil sa ambisyong maging pari. Isang tinig itong dahil sa pagtatakwil sa katutubong sarili ay nawawalan ng awtensidad. Mananatiling isang sagisag-panulat ang mga tulad ni Fernando Bagongbanta — isang “ladino,” ngayo’y sa pakahulugang alanganin, hindi banyaga, hindi katutubo o kaya’y isang katutubong binabakla ng banyagang lunggati, ng lunggating huwad at ipinasarili ng dayuhan,

Ang sidhi ng pagtatanghal sa halaga ng sarili’t tungkulin (bilang tagapuri sa aklat ni San Jose at bilang halimbawa ng isang tumanggap ng “liwanag”) ang siya ring nagiging sanhi ng opasidad ng kanyang tinig. Hindi sapat ang wika ng simunong sakop upang ganap na maipaliwanag (maibahagi ang “liwanag”) ang mistikal na karanasan. Kaya kinakailangan ang konstelasyon ng mga talinghaga sa unang anim na saknong upang maturol ang layon, upang maging kongkreto ang pagsampalataya, na lalo namang nagiging mistikal, plural, at walang issang kabuuan. Ang pagsisikap ay parang literal na pagsuong sa ningas ng gamugamo sa kuwentong-bayan na binulag ng liwanag. Kasalungat nito sa kasaysayan ang kasawian ni Tamblot, isang babaylan, at umabot sa 2,000 kapanalig sa Bohol dahil sa patuloy nilang pagsamba sa mga sinaunang anito at diwata noong 1621. O kaya’y ni Sumuroy, anak ng isang babaylan sa Samar, na nanguna sa mga manggagawa noong 1649 laban sa sapilitang pagtatrabaho sa pagawaan ng barkong pandigma sa Cavite.

Para sa atin ngayon, tulad ng ipinahihiwatig ng komentaryo ni Lumbera sa pagkatula ng akda ni Bagongbanta, bigo ang wika upang isatula ang pagsampalataya. Sa kabilang dako, maaaring sipatin ang mga patlang sa taludtod bilang siwang na pinaghaharian ng sumusupil na kamalayan, na para bang nangingibabaw ang pagsampalataya kung saan nauudlot ang katutubo’t sakop na wika.

Si Bagongbanta ang unang Abraham sa panulaang Tagalog, nakahandang isakripisyo ang sariling dugo’t laman alang-alang sa pananalig. Bilang isang pagbabalik-sipat, maaaring lingunin ang gantimpala sa gayon pagpapasakit kalakip ng malasakit sa mga sinasadya’t di-sinasadyang biyaya ng kolonyalismong Espanyol. Ngunit higit na kagila-gilalas basahin ang kanyang teksto bilang larangan o sityo ng paggahis at paggahasa sa wika’t katawang katutubo. Mayaman sa pahiwatig ang kanyang teksto tungo sa wastong pagkilala ng Mahal na Passion ni Gaspar Aquino de Belen at Urbana at Feliza ni Modesto de Castro bilang mga kaganapan ng lunggati’t mithiing tila bulyos na inihahampas ngayon sa sarili’t penitenteng katawan kapag Semana Santa.

Malalim ang tinamong sugat ng katawan ng wika sa tarak ng “krus at espada.” Naghilom man ang mga ito’y balantukan at kumikirot sa dapyo ng tunay na damdaming mapagpalaya. Nakapagbibihis si Bagongbanta at maaaring isa sa matatabil na kaaway ng katutubong wika ngayon o isa sa mga pumipetisyong maging estado ng Estados Unidos ang Pilipinas. Maaari din namang matuklasan natin siyang isa sa mga nangangayupapa sa krus na kawayan sa kung sang sulok ng Bundok Banahaw.

Mga Tala:

1 Bienvenido L. Lumbera, Tagalog Poetry: 1570-1898 (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1986), p. 37.

2 Julian Cruz Balmaseda, Ang Tatlong Panahon ng Tulang Tagalog (Surian ng Wikang Pambansa, 1938), p. 15.